چه بر سر بدن ما می‌آید؟ (پیامدهای بهداشتی)

پرسش کلیدی اینجاست: آیا این ذرات بی‌خطر هستند یا تهدیدی برای تندرستی به شمار می‌روند؟ پژوهش‌های کالبدشکافی و آزمایشگاهی در سال‌های اخیر پرده از حقایق نگران‌کننده‌ای برداشته‌اند:

۱. آسیب مکانیکی و التهاب سلولی:

بدن ما برای هضم و دفع مواد طبیعی مانند سلولز (الیاف گیاهی) تکامل یافته است. اما ریزپلاستیک‌ها مواد بیگانه و تجزیه‌ناپذیر هستند. هنگامی که این ذرات تیز و زبر از دیواره روده عبور می‌کنند (فرایندی که به دلیل ریز بودنشان ممکن است رخ دهد)، سیستم ایمنی بدن آن‌ها را به عنوان مهاجم خارجی شناسایی می‌کند. نتیجه این برخورد، التهاب مزمن و خاموش است. این التهاب با گذر زمان می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های روده (مانند کولیت و نشت روده) و حتی اختلال در جذب مواد مغذی مفید مانند آهن و کلسیم شود.

۲. اسب تروآی شیمیایی (حامل سموم):

خطرناک‌ترین جنبه ریزپلاستیک‌ها، خود ذره پلاستیک نیست، بلکه بار همراه آن است. پلاستیک‌ها خاصیت آبگریزی دارند و مانند آهن‌ربا آلاینده‌های آلی پایدار (مانند سموم دفع آفات کشاورزی که از رودخانه‌ها به دریا می‌ریزند) و فلزات سنگین (مانند جیوه و سرب) را روی سطح خود جذب و غلیظ می‌کنند. وقتی ماهی، این ذره را می‌بلعد، سموم در بافت چربی ماهی حل شده و با خوردن آن ماهی، بار سمی بسیار بالاتری نسبت به آب آزاد دریا وارد بدن انسان می‌شود. این سموم ارتباط مستقیمی با اختلالات هورمونی، ناباروری و افزایش احتمال سرطان‌های وابسته به هورمون دارند.

۳. تازش به میکروبیوم روده (همزیستان گوارشی):

روده انسان میزبان تریلیون‌ها باکتری مفید است که نقش اساسی در ایمنی، خلق‌وخو و سوخت‌وساز دارند. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که حضور مداوم ذرات پلاستیک در روده می‌تواند تعادل باکتری‌های مفید و مضر را بر هم بزند. کاهش باکتری‌های سودمند و افزایش باکتری‌های التهاب‌زا از نخستین نشانه‌های رویارویی دستگاه گوارش با این آلاینده جدید است.

۴. نگرانی از نانوپلاستیک‌ها (ذرات فوق ریز):

اگر ریزپلاستیک به اندازه‌ای کوچک شود که قطرش به چند دهم میکرومتر برسد، دیگر تنها در روده نمی‌ماند. شواهد آزمایشگاهی تأیید کرده‌اند که نانوپلاستیک‌ها می‌توانند از سد روده-خون عبور کرده و در جریان خون شناور شوند. ردپای این ذرات در بافت ریه، جفت جنین و حتی مغز انسان یافت شده است. هرچند پیامدهای دقیق این انباشتگی در مغز هنوز در دست مطالعه است، فرضیه ارتباط آن با افزایش التهاب عصبی و تسریع روند پیری مغز بسیار جدی است.

راهکارهای عملی برای کاستن از رویارویی

اگرچه پرهیز کامل از این ذرات در جهان مدرن ناممکن است، اما با آگاهی و تغییر عادت‌های روزانه می‌توان میزان بلعیده شدن آن را به طور چشمگیری کاهش داد:

1.  وداع با بطری‌های یکبار مصرف و ظروف پلاستیکی شفاف:

    - برای نوشیدن آب بیرون از خانه از بطری‌های شیشه‌ای یا فلزی (استیل ضدزنگ) استفاده کنید.

    - هرگز غذا یا نوشیدنی داغ را در ظروف پلاستیکی نریزید. گرما باعث آزادسازی انفجاری مواد شیمیایی و ذرات ریز پلاستیک می‌شود. قهوه و چای داغ در لیوان کاغذی یکبار مصرف (که داخل آن لایه نازک پلاستیک دارد) یکی از بدترین ترکیب‌هاست.

2.  گزینش خوراک‌های دریایی با درایت بیشتر:

    - تا حد امکان از مصرف صدف‌های دوکفه‌ای (مانند صدف خوراکی و گوش ماهی) پرهیز کنید. این جانداران صافی‌خور هستند و روزانه ده‌ها لیتر آب دریا را تصفیه می‌کنند و به همین دلیل بالاترین غلظت ریزپلاستیک را در میان موجودات دریایی دارند.

    - در هنگام خوردن ماهی، محتویات شکم ماهی را هرگز مصرف نکنید و دور بریزید (بیشترین تجمع ذرات بزرگ در دستگاه گوارش است).

3.  تصفیه آب خانگی:

- نصب یک دستگاه تصفیه آب با فیلترهای الیافی توخالی یا اسمز معکوس در منزل می‌تواند بیش از ۹۰ درصد از ذرات ریزپلاستیک معلق در آب لوله‌کشی را حذف کند. (توجه داشته باشید که جوشاندن آب باعث از بین رفتن پلاستیک نمی‌شود، تنها میکروب‌ها را می‌کشد).

4.  کاهش استفاده از پارچه‌های مصنوعی در آشپزخانه:

    - برای خشک کردن ظروف و دستمال سفره از پارچه‌های نخی به جای حوله‌های میکروفایبر (الیاف پلاستیکی) بهره ببرید.

جمع بندی

ریزپلاستیک‌ها پدیده‌ای هستند که انسان در قرن گذشته ناآگاهانه به طبیعت تحمیل کرده و اکنون همان سم به سفره و خونمان بازگشته است. با این حال، ناامیدی راهگشا نیست. آگاهی از سازوکارهای ورود این ذرات و انجام گام‌های کوچک در سبک زندگی فردی، نه تنها سلامت خود ما را تضمین می‌کند، بلکه فشار تقاضا برای تولید پلاستیک‌های یکبار مصرف را نیز کاهش می‌دهد. سلامت ما در گرو سلامت زنجیره غذایی‌ای است که بخشی جدایی‌ناپذیر از آنیم./ف.نوروزی فرد

دکتر «آرش دشتابی» دکترا یتخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز